Ngành đường sắt Việt Nam đang đẩy mạnh quá trình chuyển đổi số và áp dụng năng lượng sạch nhằm mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính, nâng cao hiệu quả vận hành và giành lại thị phần trong thị trường vận tải. Hiện nay, hệ thống hạ tầng của ngành bao gồm 258 đầu máy, 128 máy phát điện, khoảng 4.000 toa xe cùng mạng lưới đường ray dài gần 2.600 km. Dù từng đóng vai trò xương sống của vận tải quốc gia nhưng trong những năm gần đây, đường sắt đã dần mất đi lợi thế vào tay các loại hình vận tải đường bộ, hàng không và đường thủy.

Hành khách trên một toa tàu chuẩn bị rời ga (Ảnh: VNA)

Sau giai đoạn suy giảm do đại dịch, ngành đường sắt đã ghi nhận sự phục hồi đáng kể khi vận chuyển khoảng 40 triệu lượt hành khách và hơn 5 triệu tấn hàng hóa vào năm 2025. Mặc dù tỷ trọng thị phần vẫn còn khiêm tốn nhưng sự khởi sắc này phản ánh những cải thiện rõ rệt về hạ tầng và chất lượng dịch vụ, phần lớn được thúc đẩy nhờ tiến trình số hóa. Ông Nguyễn Quốc Vương, Phó Tổng Giám đốc Tổng công ty Đường sắt Việt Nam (VNR), cho biết các chủ trương về phát triển khoa học công nghệ và chuyển đổi số quốc gia đã mở ra cơ hội chiến lược để ngành tăng cường năng lực cạnh tranh.

Theo định hướng phát triển, VNR đã xác định 6 lĩnh vực ưu tiên, bao gồm: hoàn thiện thể chế và quản trị số; phát triển hạ tầng số và dữ liệu; tiến bộ trong công nghệ và công nghiệp đường sắt; đẩy mạnh chuyển đổi số trong vận tải và dịch vụ; xây dựng lực lượng lao động số và thúc đẩy đổi mới sáng tạo trên toàn ngành. Nhiều công cụ số đã được triển khai rộng rãi như hệ thống văn phòng điện tử, chữ ký số, vé điện tử, chatbot chăm sóc khách hàng và nền tảng VNRA-MIS để quản lý tài sản hạ tầng. Bên cạnh đó, các công nghệ tiên tiến như hệ thống giám sát tàu, camera an ninh và thiết bị cảnh báo dựa trên Lidar cũng được đưa vào sử dụng để tăng cường an toàn vận hành.

Đáng chú ý, từ năm 2025, VNR đã triển khai mô hình “đường sắt số", tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và Internet vạn vật (IoT) vào công tác quản lý và vận hành. Việc này không chỉ giúp tối ưu hóa hiệu suất, giảm chi phí mà còn nâng cao chất lượng dịch vụ. Ngành cũng đã thiết lập trung tâm ứng phó khẩn cấp, cho phép kết nối thời gian thực với các địa điểm xảy ra sự cố, đặc biệt là tại các điểm giao cắt và nút giao thông trọng yếu để kịp thời đánh giá và xử lý, giúp giảm thiểu tối đa các gián đoạn.

Song song với số hóa, chuyển đổi xanh cũng là một nhiệm vụ trọng tâm khi vận tải đường sắt được đánh giá là loại hình tiết kiệm năng lượng và phát thải thấp. Ngành hiện chỉ chiếm 0,2% tổng lượng phát thải khí nhà kính của toàn nền kinh tế và khoảng 3% trong lĩnh vực vận tải. Tuy nhiên, ngành vẫn phải đối mặt với các rào cản về tốc độ, tính linh hoạt, khả năng kết nối và nguồn lực đầu tư còn hạn hẹp. Hiện nay, nguồn phát thải chính đến từ các đầu máy chạy bằng dầu diesel với mức tiêu thụ khoảng 46.000 tấn mỗi năm, chiếm hơn 70% tổng lượng phát thải của toàn ngành.

Hướng tới mục tiêu năm 2030, đường sắt Việt Nam đặt kế hoạch thực hiện đầy đủ chuyển đổi số và từng bước hiện đại hóa cơ sở hạ tầng, đồng thời áp dụng các loại nhiên liệu sạch hơn đáp ứng tiêu chuẩn khí thải. Các giải pháp tập trung vào 4 nhóm chính: tăng cường quản trị, cải thiện quy trình quản lý, phát triển công nghệ hạ tầng và nâng cao năng lực nguồn nhân lực. Tầm nhìn đến năm 2030, ngành hướng tới tăng trưởng bền vững trên các tuyến hiện có, đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ nền kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn. Với chuyển đổi số và chuyển đổi xanh là những trụ cột cốt lõi, ngành đường sắt đang nỗ lực tháo gỡ các nút thắt về thể chế và hạ tầng để khai phá toàn bộ tiềm năng phát triển dài hạn.